Fatih’in bazı yüksek vasıfları 23052003
Bundan önceki makalemizde Fâtih Sultan Mehmed’in bazı hususiyetlerine temas etmiştik, bu makalemizde de yine onun diğer bazı yüksek vasıflarını ele almak istiyoruz...
Dedelerinin devlet kuruculuk kudretini, irâdeli bir idârecilik şuuruyla geliştirmesini bilen, iyi bir komutan ve devlet reisi olan Fâtih, aynı zamanda iyi bir ilim adamı ve şâirdi. O, ilme, sanata ve ilim adamlarına da çok kıymet verirdi. Zihniyeti ve tabiatı îtibâriyle ileri hamleden hoşlanan, terakkî ve medeniyetten zevk alan bir pâdişahtı. Tıpkı askerî fetihleri gibi, ilim adına açtığı savaşta da âlimler, sanatkârlar ordusu kurdu ve bu muhteşem orduya kendisi serdâr oldu. Yeni devletin kurulması plânının icrâsında eğitim ve öğretimin tesir ve önemini her şeyden üstün tuttu. Maârif sistemini kânunla tanzim ederek ulemâ sınıfı diye tanınan zevata çok önem verdi ve idârenin temelini meydana getiren diyânet ve hukuk kurumlarını teşkilâtlandırdı. Devlet idâresinin ilmîleştirilmesini esas aldı.
Ortaçağı bitirmiştir
Aklî ve naklî
ilimlerde söz sâhibi olan âlimleri İstanbul’a topladı ve onların talebe
yetiştirmeleri için medreseler kurdu. Devrinde yetişen büyük âlim ve sanatkârlar
mühim eserler verdiler. Fıkıh ilminde Molla Hüsrev, tefsirde Molla Gürânî, Molla
Yegan, Hızır Çelebi, matematikte Ali Kuşçu, kelâmda Hocazâde, zamânının büyük
âlimlerindendi ve ülkesine dünyânın dört bir tarafından âlimler akın ederdi.
Hattâ büyük alim Molla Câmî bile İstanbul’a gelmekteyken, Pâdişâh’ın ölüm haberi
üzerine yoldan geri döndü. Zaten İstanbul’un fethi de bu yüksek ilmî vasatta
gerçekleşti. Bu hususu iyi düşünmek lazım.
Fâtih Sultan Mehmed, kelâm ve matematik ilminde devrinin en büyük
otoritelerinden biriydi. Bizanslı târihçi Kritobulos’un hayranlıkla anlattığı,
balistik sâhasındaki keşifleri, Ortaçağın surlarını yıkmıştır. Bu sûretle
Avrupa’nın timsâli olan derebeyi şatoları toplarla yıkılarak büyük devletler
kurulmuş, netîcede büyük güç kaynakları bir araya toplanarak Ortaçağa son
verilmiştir. Bu sûretle Türkler, Ortaçağdan Yeniçağa Avrupa’dan daha evvel
geçmişlerdir.
Teşkilatçı ve îmârcı idi
Fâtih Sultan Mehmed, doğu Türkleri ile temâsa büyük önem verdi. Oğlu Sultan İkinci Bâyezîd de Türk medeniyetini ilerletmek husûsunda babasını tâkip etti. Doğu Türklerinin, Timur Han devri medeniyeti denilen medeniyet hareketlerinin benzeri, Fâtih devrinde Osmanlılarda tahakkuk etti. Fâtih, Batı dillerinden bir kaçını bilmesi sebebiyle Avrupa literatürünü çok iyi tâkip etmiş, Türklerin her hususta Avrupalılardan üstün bulunması sebebiyle, Avrupa’dan bir şey alma ihtiyâcı duymamıştır.
Fâtih Sultan Mehmed, teşkilatçı ve îmârcı idi. Devlet idâresini tam bir intizâm içinde yürütmek için lüzum ve ihtiyâç gördükçe, İslâm esaslarına uygun kânunlar ve fermanlar yayınladı. Tanzimât dönemine kadar Osmanlı Devletinin temel kânunu olarak mer’iyyette kalan Fâtih Kânunnâmesi çok mühim bir eserdir. Pâdişâhın görüşleri alınarak sadrâzam Karamânî Mehmed Paşa tarafından hazırlanan bu çok önemli kânunnâmeyi, Nişancı Leyszâde Mehmed Çelebi kaleme almıştır. Kânûnî Sultan Süleymân devrinde hazırlanan kânunnâmede de bu eser esas alınmıştır. Osmanlı Devletinin bütün temel müessese ve teşkilâtı, Fâtih devrinde en mükemmel hâle gelmiştir. Enderûn Mektebini kurarak memleket için gerekli devlet adamı yetiştirilmesini yine o sağlamıştır.
Dîvân sâhibi ilk pâdişâh!
Latince ve Rumca ile Arapça, Farsça ve Türkçeye bütün incelikleriyle vâkıftı. Şiirde, devrin üstadları arasında yer aldı. Hattâ sarayda dîvân sâhibi olan ilk pâdişâhtı. Çünkü o, medeniyetin sanatsız olarak fertlerin gönüllerinde yer alacağına ihtimâl vermiyordu. Çevresinde devrin üstad şâirlerini toplayan Fatih, “Avnî” mahlasıyla edebî değeri yüksek beyit ve gazeller söyledi. Aruzu, usta şâirlerden farksız bir hâkimiyetle kullandı; şiirlerinde ince hissiyât ve düşüncelerini dile getirdi. Bugünkü makalemizin hacmi müsait olmadığından örnekler veremiyoruz.
Enteresan bir durumdur ki, İstanbul’un fethinden sonra Fâtih, hocası Akşemseddîn’in elini öpüp, tâcı tahtı bırakarak derviş olmak istedi. Akşemseddîn bu teklifi reddederek, devlet işlerine memur edilen pâdişâhın asıl vazîfesini yapmamış olacağını, dîn-i İslâm ve adâletle memleketi ve dünyâyı idâre etmenin daha makbul olduğunu, aksi hâlde din ve devlet zarar göreceği için, ikisinin de Allah indinde mesul olacaklarını bildirdi. Bunun üzerine Allah aşkı ile yanan kalbinin ateşini de şiirleriyle ortaya döktü.
Dükkanları vakfetti
İstanbul’un
îmârına çok önem veren Pâdişâh, saray, câmiler, medreseler ile hamamlardan başka
şehrin çeşitli yerlerinde 4.000 dükkan yaptırarak vakfetti. Büyük câmilerin
yanındaki medreselerin hâricinde 24 medrese, 12 han, 40 çeşme ve Halkalı Su
Tesisâtı ile iki gemi tersânesi ve kışla yapılan binâlar arasındadır. İstanbul
îmâr olunurken, diğer taraftan Bursa, Edirne gibi şehirlerde de îmâr
faâliyetleri büyük bir hızla devâm etti. Bu devirde Bursa’da 37, Edirne’de 28 ve
sâir şehirlerde 60 câmi yapıldı. Edirne’de Tunca Nehri kenarında 1451 senesinde
büyük bir saray inşâ edildi. Bu sarayın bir modeli Topkapı Sarayıdır. Bu saray,
1876 Osmanlı-Rus Harbinde cephâne infilâkıyla harâb oldu.
Diğer makalelerimizde de inşaallah onun başka yüksek hasletlerini ele alacağız.